Gabo-zuzi

Gabon-zuzia, gabon-subila edo gabon zuria Europako kultura batzuetan Euskal Herriko zenbait tokitan Eguberrietan enbor bat erretzeko ohitura da. Euskal Herrian Olentzero-enborra, subilaro eta beste izen batzuekin ezagutzen da. Katalunian, Tió de Nadal izena ematen zaio. Neguko solstizioa eta eguberria sinbolizatzen duen objektu bat da. Izen ezberdinak hartzen ditu, lekuaren arabera: Gabon (Trespuentes), Gabon-zuzi (Zegama), Gabon-subil (Abadiaño eta Antzuola), Gabon-mukur (Bedia), Olentzero-enbor (Oiartzun), Onontzoro-mokor (Larraun), Subilaro-egur (Aezkoa), Suklaro-egur (Salazar), Sukubela (Liginaga), Porrondoko (Agurain), e.a.

Gabon-gauean Trespuenten su bajuan jartzen zen enborra idi-pareak ekartzen zuen sukalderaino, eta han, urte osoan, sutegian egoten zen. Larraunen, herri gehienetan bezala, Gabon Gauean bakarrik, eta Laudion eta Agurainen urteko azken gaueraino irauten zuen. Eskirozen eta Elkanon hiru enbor jartzen dituzte: lehenengoa Jaungoikoarentzat, bigarrena Ama Birjinarentzat, hirugarrena familiarentzat. Eraso eta Araquilen, familiako kide bakoitzarentzat eta beste bat eskaleentzat erabiltzen dute. Olaetan, etxeko enborra pizten dute urteko azken gauean, eta aurreko urteko enborretik geratzen den guztia erretzen dute. Gabon-gauean edo urteko azken egunean sua egon delako, Gabon-zuzik bertute berezia du. Suarekin, Gabon Gaueko afaria prestatzen dute Oyarzunen. Abadiñon eta Antzuolan gauza bera egiten dute; gainera, afaldu ondoren, familia bertara gerturatzen da berotzeko. Elduaienen su garra indartsua sortzen dute, haurrei esaten dietenez, Olentzaro pertsonaiak tximiniatik sartu ez dadin; sartzen bada, etxean bizi diren guztiei bizitza kenduko bai die. Esquirozen enborra edo Gabontzuza jartzen dute etxeko ate nagusiaren atarian, urteko lehen egunean, edo San Anton egunean, eta etxeko animalia guztiak gainetik pasatzen dituzte. Uste dute animaliak ez direla istripuz hilko urtean zehar. Ohitura bera zegoen Oiarzun eta Arakilen ere. Agurainen, Gabontzuzi ekaitzak urruntzen ari dela uste dute eta ekaitza hurbiltzen den bakoitzean sua piztu egiten dute.

Zezenak dauden etxeetan honako hau praktikatzen dute: afarian, bi makila jartzen dituzte Gabon-gaueko afarian; biak ere mutur batetik erretzen dira; biek zerbait erretzen dute mutur batetik; gero luzeena alde erretik ebakitzen dute mutur batek zerbait erre egiten du, eta moztutako muturretik bigarren makila gurutzatzen dute, gurutz forma sortuz; gurutze hau zezena dagoen lekura eramaten da eta bertan zintziliokatzen da. Horrekin uste dute zezenak ez duela urtean zehar maminpartidu izenarekin ezagutzen den gaizkia izango.

Aezkoan, Gabon-zuziren errekuntzak sortutako ikatza eta errautsa jasotzen dira. Behi batek errapea gogortuta duenean, enbor ondarra sutan jartzen dute eta ke hori errape gaixoari aplikatzen diote. Zornotzan, berriz, Gabon-zuzik erbinudeak etxean bizi direnei edo animaliei kalte egitea eragozten duela esaten dute. Gabon gauean etxeko sua itzali gabe mantentzen dute, urtean zehar familiakoren bat hil ez dadin.

Bedian enborra edo bere ikatzak kontserbatzen dituzte, eta etxeak bedeinkatzen jarraitzen duela uste dute. Etxean enborra erretzean uzten duen errautsa San Esteban egunera arte mantentzen da, Ibárrurin. Egun horretan, sorora eramaten dute, eta gurutze forman botatzen dute lurrera. Horrela pentsatzen dute animalia kaltegarriak hil egingo direla. Liginagan diotenez, horrela artaldean jaiotzen diren arkumeak emeak izaten ditu .

Erason pertsona bat hiltzen denean, Gabon-zuzia jartzen diote ondoan. Olaetan enbor hori, urteko azken gauean jartzen dute sutan, eta afal ostean, kortan jartzen dute abereak gaixotasunik hartu ez dezaten-


Ref.: J. M. de Barandiarán: Kalerre ta Subilaro, pp. 8-9, "Egan", núms. 5-6, 1956. Lan honetan oinarritua.

José Miguel de BARANDIARÁN